Yod orqanizm üçün önəmli olan tiroid hormonunun əsas komponentidir. Tiroid hormonu qalxanabənzər vəzidə sintez olunur və xüsusilə hamiləlik dövründə və köprə uşaqların inkişafında çox vacib rol oynayır. Tiroid hormonlarının çatışmazlığı zamanı yaranan xəstəliklər hipotireodizm, artıqlığı isə hipertireodizm adlanır.
Hipotireodizm dünyada sıxlıqla rast gəlinən sindromlardan biridir. Adətən inkişafda olan, dəniz sahilindən uzaqda və torpaqda yod miqdarının az olduğu ölkələrdə daha geniş yayılmışdır. Azərbaycanda artıq uzun illərdir ki, duzların yodlaşdırılması sayəsində, bu problem kütləvi şəkildə öz həllini tapıb. Buna baxmayaraq, ölkədə yod çatışmazlığı hallarına rast gəlinir. Əsas simptomlara aiddir:
- Yorğunluq və zəiflik hissi
- Yaddaş pozuntusu
- Dəri quruluğu
- Saçların nazikləşməsi və tökülməsi
- Nəbzin və ürək döyüntülərinin zəifləməsi
- Soyuğa qarşı dözümsüzlük
- Çəki artması
- Menstruasiyanın pozulması
Hipertireodizm qadınlarda daha sıx rast gəlinən autoimmun xəstəlikdir. Bu xəstəlik zamanı orqamizdə tiroid hormonlarının miqdarı normadan artıq olduğuna görə, mübadilə prosesi sürətlənir. Bunun fonunda aşağıdakı simptomlar müşahidə olunur:
- Göz almasının böyüməsi
- Çəkinin itirilməsi, lakin iştahın artması
- Şiddətli tərləmə
- Nəbzin və ürək döyüntülərinin artması
- Yuxunun pozulması
- Əllərin titrəməsi
- Gərginlik və təlaş
- Əsəbilik
- Menstruasiyanın pozulması, hətta kəsilməsi
Bu xəstəliyin əsas səbəblərinə diffuz-toksik zob, qalxanabənzər vəzin xərçəngi, genetik meyillilik, infeksiyon xəstəliklər, autoimmun xəstəliklər və ya yod tərkibli preparatların nəzarətsiz istifadəsi qeyd etmək olar.
Hər iki xəstəliyin ilkin əlamətləri zamanı endokrinoloqa müraciət tövsiyyə olunur.
Yodun insan bədəni üçün əhəmiyyəti
Yodun insan bədəni üçün əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Çünki yodun tərkibibdə insan orqanizmi üçün vacib minerallar var. Qalxanabənzər vəzinin düzgün işləməsi üçün əsas rol oynayanyod, tiroid hormonlarının tərkib hissəsidir. Buna görə də bədənin maddələr mübadiləsini, enerji istehsalını və sinir sisteminin fəaliyyətini tənzimləyir.
Xüsusilə hamiləlik və uşaq inkişafı dövründə yodun insan bədəni üçün əhəmiyyəti çox böyükdür. Yod çatışmazlığı ana bətnində dölün zehni inkişafına mənfi təsir göstərə bilər və gələcəkdə uşaqda inkişaf problemlərinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, yetkin insanlarda yod orqanizmin enerji səviyyəsini, immun sistemini və dərinin sağlamlığını qorumağa kömək edir. Orqanizmdə yod balansının qorunması üçün düzgün qidalanma vacibdir, çünki bədən özü yod istehsal edə bilmir. Bu mineraldan az və ya çox istifadə edildikdə tiroid funksiyaları pozulur və müxtəlif xəstəliklər ortaya çıxır.
Yod əskikliyi: Əlamətləri və fəsadları
Bədəndə yod çatışmazlığı olduqda, qalxanabənzər vəz normal miqdarda tiroid hormonu istehsal edə bilmir, bu da metabolizmin yavaşlamasına və sağlamlıq problemlərinin yaranmasına səbəb olur. Yod əskikliyi xüsusilə hipotireoz xəstəliyinə gətirib çıxarır ki, bu da yorğunluq, çəki artımı və dəridə quruluq kimi əlamətlərlə müşahidə olunur.
Yod çatışmazlığının əsas əlamətləri aşağıdakılardır:
- Daimi yorğunluq və halsızlıq
- Yaddaş zəifliyi və diqqət problemləri
- Soyuğa qarşı həssaslıq və bədənin enerjisinin azalması
- Çəki artımı və maddələr mübadiləsinin zəifləməsi
- Saç tökülməsi və dərinin quruluğu
- Nəbzin və ürək döyüntüsünün zəifləməsi
- Menstruasiya pozuntuları və hormonal problemlər
Uzun müddət yod əskikliyi qalxanabənzər vəzinin böyüməsinə səbəb ola bilər ki, bu da zob xəstəliyi kimi tanınır. Bu problemin qarşısını almaq üçün yod qəbulunu nəzarətdə saxlamaq və balanslı qidalanmaq vacibdir.
Yod çoxluğu
Həddindən artıq yod qəbulu tiroidin həddindən artıq işləməsinə səbəb olur. Beləliklə, hipertireoz xəstəliyinə yaranır. Bu vəziyyətdə bədənin maddələr mübadiləsi sürətlənir və aşağıdakı simptomlar ortaya çıxır:
- Göz almasının böyüməsi və irəli çıxması
- Çəkinin qəfil azalması, lakin iştahın artması
- Bədən temperaturunun yüksəlməsi və həddindən artıq tərləmə
- Ürək döyüntüsünün və nəbzin sürətlənməsi
- Əllərin titrəməsi, əsəbilik və yuxu pozuntusu
- Gərginlik və həddindən artıq həyəcan hissi
Bu simptomlardan hər hansı biri müşahidə olunarsa, endokrinoloqa müraciət etmək və tiroid funksiyasını yoxlatmaq tövsiyə olunur.
Hansı qidalarda yod var? - Ən yodlu mənbələr
Hansı qidalarda yod var, ən yodlu mənbələr hansılardı, kimi suallara cavab axtaranlar üçün balanslı və müxtəlif qidalarla qidalanmaq əsas şərtdir. Bədən yod istehsal edə bilmədiyi üçün, onu qidalar vasitəsilə qəbul etmək vacibdir. Hansı qidalarda yod var? Ən yodlu mənbələr əsasən dəniz məhsulları, süd məhsulları və yodlaşdırılmış duzdur.
Ən yaxşı yod mənbələri:
- Dəniz məhsulları: Xüsusilə dəniz yosunu, ton balığı, treska və sardina ən yüksək yod mənbələridir.
- Süd və yumurta: Süd, qatıq, pendir və yumurta sarısı da gündəlik yod ehtiyacını qarşılamağa kömək edir.
- Yodlaşdırılmış duz: Yod əskikliyi riskini azaltmaq üçün yodlaşdırılmış duz istifadəsi tövsiyə olunur.
- Qoz-fındıq və toxumlar: Qoz, badam, günəbaxan və balqabaq tumu yod qəbulunu artıran qidalar sırasındadır.
- Tərəvəzlər və paxlalılar: Kartof, ispanaq, mərcimək və lobya müəyyən miqdarda yod ehtiva edir.
- Tam taxıllı məhsullar: Yulaf, düyü və tam taxıllı çörək yod ehtiyacını qarşılayan əsas qida qruplarındandır.
- Ət və toyuq məhsulları: Mal əti və toyuq əti də yodun təbii mənbələri arasındadır.